اخبار و رویدادهای حوزه کتاب و کتابخوانی

 این مقاله توسعه فناوری و نوآوری، که موجب اتصال و تعامل بیشتر کتابخانه ها با یکدیگر می شود را، مورد بررسی قرار می دهد. همچنین خدمات پیوسته یکپارچه نوین را مورد بررسی قرار میدهد. در این مقاله همچنین در مورد خدمات جهانی وب توضیحاتی داده می شود. روابط میان تولیدكنندگان اطلاعات و کتابخانه ها مورد کند و کاو قرار می گیرد.

 این مقاله چنین نتیجه گیری می کند که تعامل و همكاری، کتابخانه ها را قادر میسازد تا خدمات خود را به مطابق نیازهای روز دنیا فرآهم كنند. این تعامل و همكاری ها کلید نوآوریهای مستمر برای این خدمات به شمار می روند.

مقدمه
ائتلافهای کتابخانه ای که در سطح محلی، استانی، ملی و بین المللی سازمان می یابند همان هایی هستند که بیشتر زمانی که از شبکه های اشتراك منابع صحبت به عمل می آوریم، به ذهن خطور میکنند. اهمیت و تأثیر ائتلافهای کتابخانه ای به منظور خدمات فهرستنویسی مشترك، امانت بین کتابخانه ای، خدمات تحویل مدرك و اشتراك مجلات الکترونیکی درحال افزایش است. با این وجود، جوامع کتابخانه ای نیز به راههای مختلفی- به صورت رسمی و یا غیر رسمی- با یکدیگر تعامل دارند که این همکاریها یا فراتر از ائتلافهای کتابخانه ای است یا اساس آن را تشکیل میدهد.
قابلیتهای ذاتی فناوریهای شبکه و وب ، فرصتهایی را در اختیار کتابخانه ها قرارداده است تا خدمات خود را به سطوح جدیدتر منتقل کنند. کتابخانه ها تحت تأثیر روندهای عمومی فناوری رایانه ای قرار گرفته اند. کتابخانه ها همچنین درچالشهای فراوان یکپارچه سازی مهارتها و روشهای جدید، رو به رو شدن با منابع جدید رقابت و انطباق بررسی محیطی او. سی. ال.سی درسال با تغییر سریع فناوری با یکدیگر شریک هستند (ویلسون،( 2003 .
همانطور که فناوری و نوآوری ها، کتابخانه ها را با مشكلات تازه و فراوانی مواجه می كند، اما ابزارهای مشترکی را نیز برای مواجه شدن با این مشكلات در اختیار کتابخانه ها قرارمیدهد. همگام با افزایش پهنای باند و اعتبار شبکه، خدمات پیوستۀ مشترك درکتابخانه ها رشد کرده اند. در حال حاضر ارتباطات شبکه ای، پست الکترونیکی، وبلاگها و وب سایت ها  امری بدیهی به شمار می روند. استفاده از این ابزارهای ارتباطی برای تمرکز بخشیدن به تلاشهای گروههای مختلف، ویژگی اصلی پیشرفتهای کنونی خدمات کتابخانه به وسیلۀ فناوری مشترك است.
خدمات مبتنی بر فناوری اشتراکی نوین
نظامهای یکپارچۀ کتابخانهای به عنوان بخش کلیدی فعالیتهای ائتلافی کتابخانه تداوم خواهند یافت. خدمات پیوستۀ کتابخانهای نوین، به کانون توجه اشتراك کتابخانه تبدیل شده اند( بریدینگ، 2004).
بریدینگ(2004) در مقاله خود با عنوان" یکپارچه سازی دوبارة نظام یکپارچۀ کتابخانه" به این نتیجه رسید كه فناوریهای نوین مهمی همچون مرجع مجازی، تفکیک کنندة پیوند مکان یاب منبع جهانی باز ، جستجوهای فدراسیونی ، نظامهای مدیریت محتوا و خدمات تحویل مدرك مستقیم به کاربر نامزدهای خوبی برای تحویل مشترك و تعاونی به شمار می روند. اشتراك هزینه های زیرساختهای رایانه ای لازم برای چنین خدماتی و تقسیم کردن حجم کار میان کتابخانه ها، منافع اقتصادی مهمی به همراه خواهد داشت. همچنین منافع افزودة مشترك قابل توجهی برای استفاده کنندگان از میان گروههای کتابخانه به همراه خواهد داشت.
همانطور که خدمات جدید به پیشنهادات فروشندگان نظامهای یکپارچۀ کتابخانه ای افزون میشوند، ائتلافهای کتابخانهای موجود نیز در طیف وسیعتری از خدمات کتابخانه ای با یکدیگر سهیم میشوند. این خدمات نوین همانند انگیزة کتابخانه ها برای پیوستن به ائتلافها به شمار میروند. بدیهی است در مورد خدماتی چون تحویل مدرك مستقیم به کاربر و مرجع مجازی، چنانچه گروه گسترده تری از کتابخانه ها با یکدیگر همکاری کنند از مزایای بیشتری برخوردار خواهند شد. اشتراك خدمات در میان کتابخانه ها سطحی از خدمات را میسر میسازد که از طریق یک کتابخانه به تنهایی میسر نخواهد شد. عجیب نیست که مارشال بریدینگ اظهار میکند همانطور که گروههای بزرگتری از کتابخانه ها، منابع متمرکزی از دستۀ فزایندهای از خدمات پیوسته را سهیم میشوند یکپارچه سازی مجددی نیز در محیط نظامهای یکپارچه کتابخانه ای قابل مشاهده است(بریدینگ، 2004).
استانداردها
توسعه و استفاده از استانداردهای مشترك یکی از مهمترین کارهایی است که کتابخانه ها به صورت گروهی انجام میدهند. کتابخانه ها پیشاز توسعۀ نظامهای رده بندی. دهدهی دیویی و کنگره، تاریخچه ای طولانی در توسعۀ استانداردها دارند(استراو، 2003).
با تبعیت از استانداردها، شبکه های جهانی بدون نیاز به گفتگوهای میان دفاتر شرکت کننده، منابع را با موفقیت به اشتراك میگذارند. کتابخانه ها مواد را از طریق امانت بین کتابخانه ای مبادله میکنند. این امر تنها با تبعیت از پیشنویسهای پذیرفته شده و بدون نیاز به مکاتبه های اضافی صورت می پذیرد. به همین صورت نیز، تبعیت از استانداردZ3950 کتابخانه ها و کاربرانشان را قادر میسازد تا بدون نیاز به هرگونه رابطۀ مستقیم و  تنها با تکیه بر استاندارد جستجوی مشترك، اطلاعات فهرستهایشان را در سطح جهانی تسهیم کنند.استانداردها در محیط پیوسته اهمیت تازه ای مییابند. خدمات اطلاعاتی شبکه ای به نحو فزایندهای بر قابلیت کارکرد متقابل خودکار  جاییکه تراکنش های بین کتابخانه ها میتواند با کمترین اقدام ممکن، با دخالت اندك انسان و با سرعت انتقال رایانه اتفاق افتد پایه گذاری میشوند. روشهای خودکار به منظور کاهش هزینه های خدمات کتابخانه ای و ارائۀ سرعتی که کاربران انتظار دارند، به امری ضروری تبدیل میشوند. از این رو ایجاد استانداردهای رویه ای، داده ای و قالبی نوین اجتناب ناپذیر خواهند بود. استانداردهای کاربردی بیشتری برای اینکه قابلیت کارکرد متقابل خودکار مطمئنتر و اثربخشتر انجام شوند، ضرورت می یابند.
منابع رایگان و کتابخانه ها
نرم افزار منبع رایگان، نمونۀ دیگری از همکاری میان کتابخانه ها به شمار میرود. اثراریك ریموند( 2001 )  مقدمۀ سودمندی بر جامعۀ منبع رایگان و روش تسهیم و نگهداری مشارکتی نرم افزار رایگان را به دست میدهد. جامعۀ کتابخانه با اشتیاقش برای همکاری ثابت کرده است که به کار روش مشارکتی توسعۀ نرم افزارها میآید. جنبش نرم افزاری منبع رایگان، طرفدران پروپا قرصی در کتابخانه ها دارد. هزاران کتابخانه در سراسر جهان به نرم افزارهای کاربردی مثل سامانۀ لینوکس،نرم افزار و   Apache Web Server و یا«My-SQL» و یا ابزارهای پایگاه«PHPweb» كه با منابع رایگان گسترش پیدا كرده اند، تكیه دارند. این نرم افزارهای کاربردی منبع رایگان، به استانداردهای غیر رسمی چه در کتابخانه ها و چه در جاهای دیگر تبدیل شده اند.گسترش نرم افزارهای منبع رایگان ویژة از جمله  «Koha» در کتابخانه ها نیز فراگیر شده است. این نرم افزار کاربردی در سال 1999 ، در استرالیا گسترش پیدا کرد و هم اکنون در بیش از پنجاه کشور جهان در سراسر دنیا مورد استفاده است.
خدمات اطلاعاتی متمرکز
مدتهای طولانی خدمات متمرکز همچون تسهیلات کتابشناختی و فهرست مشترك، نقطه عطف تلاشهای مشترك کتابخانه ای بوده اند. در حالیکه بعضی از خدمات متمرکز، همچون امکانات نسخه برداری فهرست برگه اهمیت خود را از دست میدهند، خدمات متمرکز دیگری در حال ظهور هستند. پهنای افزایش یافته باند اینترنت، تواناییهای در حال افزایش نرم افزارهای خدمات وب و کاهش هزینه های فناوری خدمت دهندة تسهیم گستردة خدمات کتابخانه ای را امکانپذیر میسازد. تواناییهای رو به رشد و اشتیاق برای فعالیت مشترك عواملی هستند که به این گسترش کمک میکنند. در موقعیتهای در حال افزایش، خدمات متمرکز ملی و بین المللی همزمان در حال توسعه هستند.  موتورهای کاوشگر اینترنت به ویژه گوگل در توسعۀ محتوای عمومی اینترنت توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. این اقدامات شامل موتور کاوشگر مواد علمی گوگل، گوگل اسکولار  و مشارکت گوگل در رقومی سازی مجموعه های کتابخانه های مهم میباشد(كارلوس و یانگ، 2003).
گوگل با گروه بزرگی از فروشندگان محتویات الکترونیکی و طرحهای نمایه سازی، که برای دسترس پذیر کردن دستۀ رو به رشدی ازاطلاعات مجله ها از طریق جستجوی عمومی وب فعالیت می کنند، مشارکت میکند.
طرحهای رقومی سازی گوگل بحثهای قابل توجهی را ایجاد کرده است. تلاش آنها برای توسعۀ محتوای دسترس پذیر وب بر تلاشهای مشارکتی که مدتها پیش انجام شده است به ویژه طرح گوتنبرگ بنا شده است(فارل، 2005).
سایر موتورهای کاوشگر از جمله یاهو و ms net نیز در توسعۀ محتوای وب فعال هستند. خدمات متمرکز وب نیز به طور معمول در حوزة رقابت تجاری بوده اند(ووگلستین، 2005). بدون شک بازیگران جدید و خدمات محتوای جدید بر روی شبکۀ جهانی وب به سرعت متحول خواهند شد. موتورهای کاوشگر وب به عنوان یکی از مهمترین منابع اطلاعاتی متمرکز شکل خواهند گرفت.
مدتهای طولانی است که " او.سی.ال.سی" تهیه کنندة اصلی خدمات کتابخانه ای مشترك بوده است. خدمات رایگان "worldcat" آنها، توسعۀ مهم و نوینی در خدمات کتابخانه ای متمرکز به شمار میرود.
  «Crossref» خدمت متمرکز مهم دیگری است. «Crossref» سازمانی غیرانتفاعی با عضویت کتابخانه هاست که مخزنی مرکزی از اطلاعات مکان یابی برای دسترسی به مجله های الکترونیکی به شمار میرود و از طریق 1400 ناشر و انجمن در دسترس میباشد. این خدمت، از شناسگرهای اشیای رقومی استاندارد پیوند دهی مکان یاب منبع جهانی باز، برای روزآمد نگه داشتن اطلاعات پیوندهای بیش از پانزده میلیون مقاله در بیش از یازده هزار مجله استفاده می كند(كروسرف، 2005).
«Crossref» میتواند شناسگرهای اشیای رقومی را در سطح مجله ها و مقاله ها ارائه دهد و چندی است پیوندهایی به مواد مورد استفادة مقالۀ بازیابی شده ارائه میدهد.. هدف«Crossref» آن نیست که ابزاری برای جستجوی مستقیم توسط کاربر باشد، بلکه در عوض این خدمت میتواند توسط نرم افزار نظام یکپارچۀ کتابخانه ای و نرم افزارجستجوی مجله های الکترونیکی، به عنوان یک پیشینه استفاده شود تا از استنادهای بازیابی شده به محتوای تمام متنی که توسط ناشران مختلف نگه داشته میشود، پیوند برقرار کند. «Crossref» نشانه ای است از اینکه فروشندگان محتویات پیوسته و ناشران، منفعت را درهمکاری با یکدیگر میبینند تا اینکه خدماتشان را به صورت مستقل ارائه کنند.
قابلیتهای اطلاعاتی و خدماتی کتابخانه ای متمرکز بسیار زیاد است. در حال حاضر، خدمات اطلاعاتی رو به رشد بسیاری میتواند به عنوان خدمات متمرکز مشترك ارائه شوند. کتابخانه ها در سراسر جهان، بیش از پیش با این نوع منابع، از جمله منابع وب رایگان و خدمات پیشنهادی ائتلافهای کتابخانه ای درگیر هستند. اتصالات بیشتری بین منابع وب رایگان و خدمات و موجودی کتابخانه ها مورد نیاز است.

خدمات مرجع مجازی
خدمات مرجع مجازی کاربردهای دیگری هستند که دارای وجه اشتراك خدمات فنی و بار کاری ارزشمندی میباشند. این خدمات به سرعت گسترش پیدا کرده و توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. کتابخانۀ کنگره و شبکۀ جهانی مرجع، به همراه "او.سی.ای.سی" بر روی گسترش اولیۀ خدمات مرجع پیوسته کار کرده اند. این همکاری به توسعۀ نرم افزار محبوب مرجع مجازی"او.سی.ای.سی" تحت عنوان  «QuestionPoint»منجر شد(كوئینت، 2002).
میز مرجع مجازی نیز طرح امیدوارکننده ای است که توسط وزارت آموزش ایالات متحدة آمریکا حمایت میشود. این وزارت، در ایجاد شبکه ای شامل بیش از صد خدمت مرجع مجازی مشارکت داشته است. بسیاری از این خدمات طرحهای غیر کتابخانه ای بوده اند که خدمات اطلاعاتی از نوع مرجع را، در طیف وسیعی از عنوانهای اختصاصی ارائه کرده اند. میز مرجع مجازی طرح اشتراك منابع با دامنۀ دسترسی وسیع است که هم شامل کتابخانه ها و هم شامل سایر سازمانهای عرضه کننده اطلاعات میشود( میز مرجع مجازی، 2002).
صنعت اطلاعات و مشارکتهای کتابخانه
صنایع خدمات اطلاعاتی و انتشاراتی به سرعت در حال تغییرند. ادغام های تجاری ومشارکتها منجر به اشتراك منابع از طریق وحدت آنها میشوند. ناشران مهمی همچون گیل، باوكر و آكادمیك پرس به شركتهای بزرگتر پیوسته اند. ادغام شركت یكپارچه سازی خدمات كتابخانه ای انیور با الزویر نمونه های خدمات اطلاعاتی مجزایی بودند كه به هم پیوسته اند.
خدمات جدیدی که در دسترس قرار میگیرند همچون جستجوی فدراسیونی، استاندارد پیونددهی مکان یاب منبع جهانی باز و مرجع مجازی همگی منوط به استفاده از استانداردها و روشهای مشترك و همکاری نزدیک بین فروشندگان محتویات الکترونیکی هستند.
ناشران و فروشندگان خدمات اطلاعاتی از طریق راههای مختلفی با یکدیگر مشارکت میکنند. در همان حین که فروشندگان خدمات جدید را به سرعت گسترش میدهند، مشارکت بین فروشندگان نرم افزار و جامعۀ کتابخانه ای برای آزمایش و ارزیابی محصولات جدید ضروری می باشد. شركت اندیور رویکرد مشارکتی مورد استفاده در توسعۀ نرم افزارش را با همکاری استفاده کنندگان کتابخانه ترغیب میکند. این شرکت همچنین بیش از شصت کتابخانه را که در گروه ضربت خدمات اطلاعاتی ارتقای جنبه های مختلف خدمات مشغول همکاری هستند را فهرست میکند. مشاوره و تعامل گسترده با کتابخانه ها تبدیل به فعالیت معمول شرکتهای خدمات اطلاعاتی شده است. برای این شرکتها مهم است که اشتراك علاقه را در مورد محصولات خود به وجود آورند. اطلاعات پیوسته، انتشارات مربوط به یک محصول ویژه، گروههای استفاده کننده و فهرستهای پستی روشهای معمول آموزش استفاده کنندگان و ارائۀ اطلاعات است. این موارد همچنین جهت ایجاد توانایی در استفاده کنندگان برای تسهیم دانش و پیوستن به مباحثاتی که منجر به نوآوریها و ارتقای محصولات فروشندگان میشود، ضروری است. شبکه های غیر رسمی حول قلمرو نرم افزاری عمومی و تجاری رشد می کنند. فهرست پستی محصول بیشتر به منابع ضروری مبدل میشود. جامعۀ استفاده کننده به نیرویی مهم در توسعۀ نرم افزارهای کاربردی تبدیل شده است. طیف مشارکتهای مربوط به کتابخانه و ارتباطات شبکه ای متنوع و گسترده است. ارتباطات میان سازمانهای غیرانتفاعی، فروشندگان اطلاعات و کتابخانه ها در توسعۀ زیرساختهای اطلاعات پیوسته در بسیاری از قسمتهای جهان کارگشا بوده است.
فواید شبکه های مشترک:
- اشتراک منابع اطلاعاتی؛
- صرفه جویی های مالی، از جمله سیستم های تکنولوژی و ارتباطات اطلاعاتی؛
- افزایش همکاری؛
- همکاری در تهیه پایگاه های الکترونیک نظیر( شبکه ی علوم ریاضی  پایگاه اطلاعاتی نشریات ادواری منتشر شده توسط الزویر ، سرویس پایگاه های اطلاعاتی شرکت ابسکو،  پایگاه اطلاعاتی علوم شرکت تامپسون )؛
- حذف منابع تکراری؛
- بهبود خدمات امانت بین کتابخانه ای از طریق استفاده از پیک واحد برای کتاب ها و سیستم الکترونیکی  ariel برای مجلات(پاکدامن،1385).
      مفهوم اشتراک اطلاعات:
کتابخانه ها ی مهم و موفق نقش شان را برای نیل به بسیاری از اهداف کاربران و آموزش عالی دوباره معنی کردند. آنها دریافته اند که افزایش اهمیت منابع الکترونیکی بر مجموعه ها، خدمات و کارکنان موثر بوده و دانشجویان با استفاده از این منافع تحقیات اولیه خود را تا انجام پروژه نهایی ادامه می دهند ونیز فناوری اطلاعات در تمام طول مراحل تحقیق دارای اهمیت زیادی بوده است. زمانی که کتابخانه ها درگیر تحقیقات دانشگاهی می شوند می توانند از ابتدا تا تکمیل طرح با محقق همکاری کنند. برای دانشجویان دسترسی به منابع الکترونیک کتابخانه ها و کاربرد نرم افزار ها به صورت ثمربخش مفهوم اشتراک اطلاعات را آشکار می سازد.بررسی آثار موجود در کتابخانه ها و وب سایت های کتابخانه های دانشگاهی به سرعت نشان می دهد که چگونه با اشتراک اطلاعات راه مهم و جدید انتقال منابع و خدمات به کاربران نمایان می شود( دانش، 1383).
اشتراک منابع
افزایش هزینه ها و کمبود بودجه، کتابخانه ها را مجبور خواهند کرد که سیاست اشتراک در منابع را به خدمت بگیرند. اشتراک در منابع باعث مشارکت در دیجیتالی کردن و در نتیجه تدوین استانداردها و توسعه ی ابزاری مشترک می شود. در این قرن، تاکید کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی بر استفاده از فن آوری اطلاعاتی و ارتباطی خواهد بود و امور  خود را بر اساس این فن آوری، پایه گذاری خواهند کرد. مشارکت در ایجاد مجموعه از طریق اشتراک منابع و همکاری در امور کتابخانه ها و تلاش در جهت یادگیری فعال تر نسبت به قبل از جمله سیاست های کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی در قرن بیست و یک خواهد بود.
اتخاذ چنین سیاستی را می توان در ائتلاف مجموعه سازی بین المللی اینترنت مشاهده کرد. این ائتلاف ترکیبی از کتابخانه ی ملی استرالیا، کانادا، دانمارک، فنلاند، فرانسه، ایرلند، ایتالیا، نروژ، سوئد، بریتانیا، کتابخانه ی کنگره و آرشیو اینتر نت است. هدف از این گروه از کتابخانه ها، جمع آوری منابع اینترنتی و قابل دسترس نمودن این منابع از طریق آرشیو است که در درازمدت از طریق توسعه ی ابزارها، تکنیک ها و استانداردهای مشترک برای پشتیبانی از ایجاد آرشیو بین المللی امکان پذیر است.
جهانی شدن
کتابخانه ها همراه با جهان شدن حوزه های مختلف اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و .. با تدوین استانداردها، روش های اشتراک منابع، امانت های بین کتابخانه ای و طرح های مجموعه سازی اشتراکی به سمت جهانی شدن حرکت می کنند. جهانی شدن حرفه ی کتابداری و اطلاع رسانی از طریق شبکه های ارتباطی و از طریق اینترنت و وب مهیا شده است و در آینده به سرعت گسترده خواهد شد. آرزوهای بشر در فراهم کردن آزادانه  و مساوی اطلاعات از سراسر جهان نیازمند برنامه ریزی و سرمایه گذاری زیاد است که با طرح ایجاد کتابخانه ی جهانی از سوی کشورهای پیشرفته افق نوینی را در امر جهانی شدن حرفه ی کتابداری گشوده است و باعث خواهد شد که آثار مهم میراث علمی و فرهنگی جهان توسط فن آوری چند رسانه ای در دسترس اکثریت مردم قرار گیرد(سوهانیان حقیقی، 1383).

بحث و نتیجه گیری

کتابخانه ها بیش از همیشه با یکدیگر، با شرکتهای اطلاعاتی و حتی با دفاتر فرهنگی دیگر همکاری نزدیک دارند. کتابخانه ها به نحو فزاینده ای زیرساختها و منابع انسانی را برای طیف وسیعی از خدمات متعارف با یکدیگر تسهیم میکنند آنها همچنین در خدمات متمرکز که به صورت گسترده و از طریق وب دسترس پذیرند، مشارکت دارند.  کتابخانه ها از طریق استانداردهای رسمی و غیر رسمی با یکدیگر همکاری و منابع را مبادله میکنند. آنها همچنین در فرایند مشارکتی توسعۀ این استانداردها با یکدیگر فعالیت مشترك دارند کتابخانه ها به صورت گروهی در نوآوریهای مستمر در نرم افزارها و خدمات اطلاعاتی هم به صورت تجاری و هم به صورت رایگان با یکدیگر مشارکت دارند. آنها به صورت روزمره اطلاعات استفاده از نرم افزارهای کاربردی مشترك کوچک و بزرگ را با یکدیگر تسهیم میکنند تسهیم عقاید، خبرگی و منابع گروههای با علایق مشترك عوامل اساسی است که بر مبنای آنها کتابخانه ها خدمات پیوسته را ارائه و توسعه میدهند.

گردآوری: معصومه جعفری، کتابدار کتابخانه دوزه سیمکان